VIJESTI IZ DRUŠTVA
OSTALE VIJESTI
ZANIMLJIVOSTI
ARHIVA
Говор захвале Милоша Кордића
POSLIJE DVADESET GODINA
Prikaz knjige Zlatka Kudelića Marčanska biskupija
Молитва Господња Спридона Алексијевића
TAJNA IVE BANCA
Spomenici i antispomenici Tesli
Jubilej velikog naucnika srpskog porekla Nikole Tesle (1856-1943), rodjenog u Smiljanu u Hrvatskoj, izazvao je polemike medju umetnicima i u strucnoj javnosti u obe zemlje, ali ovoga puta ne gledanjem “preko plota”, vec u pogledu nacina na koji se drustvo odnosi(lo) prema njemu do danas
Iako su i u Hrvatskoj i u Srbiji zvanicnici, mozda prvi put posle zavrsetka ratova, jasno naglasili da je Tesla civilizacijska vrednost, umetnicka i strucna javnost pokrenula je pitanje odnosa drustva prema Tesli, na primeru spomen obelezja. Grupa poznatih istoricara umetnosti u Srbiji zatrazila je uklanjanje nedavno postavljenog spomenika na aerodromu “Nikola Tesla” u Beogradu, rad Drinke Radovanovic, smatrajuci da predstavlja skulptorsko-investicioni promasaj i “monumentalizaciju nepismenosti, neukosti i primitivizma jedne sredine koja nije u stanju da prepozna umetnicko od neumetnickog”. Povodom pompe u vezi sa Teslinom proslavom u Hrvatskoj, uz podsecanje na rusenje njegovog spomenika 90-ih godina, rad Frana Krsinica, u Zagrebu je u Galeriji Nova priredjena izlozba “Normalizacija - posveceno Tesli”, koja obuhvata resenja poznatih umetnika za antispomenik slavnom naucniku. Taj projekat predstavljen je ovih dana i na sajtu kolektiva Sto, kako i za koga (www.whw.hr), a sadrzi i knjigu sa tekstovima poznatih umetnika, teoreticara i istoricara umetnosti, medju kojima su Boris Buden, Dunja Blazevic, Bojana Pejic i Srecko Puljig. Kustoskinje projekta Ivet Curlin, Ana Devic, Natasa Ilic i Sabina Sabolovic zelele su da se "odmaknu od sveopsteg slavlja i limene glazbe" i, umesto mitologizovanja Teslinog lika i dela, osvrnu se na ono sto ostaje neizgovoreno o njemu. “Tek je u novije vreme Teslin poslovicni ‘ponos srpskim rodom i hrvatskom domovinom’ prepoznat kao slogan izvrsno upotrebljiv u dnevnopolitickim spekulacijama, pri cemu su Teslini nepobitni naucni uspesi dovoljan zalog prikupljanja bodova u iskazivanju ‘medjunacionalne snosljivosti’”, naveli su autori projekta.
U knjizi eseja, povodom “Normalizacije”, Srecko Puljig je, u tekstu “Tesla, Srbine, Hrvatska je uz tebe! (U obranu Tesle od njegovih ljubitelja)”, naveo da je Tesla ove godine svuda, te da “tolika kampanjskost iritira”. “Najednom svi imaju u ladici knjizevno, naucno, publicisticko, dramsko ili muzicko delo posveceno Tesli, koje kao da je samo cekalo mig iz drzavnih ministarstava pa da nam se pokaze. Izmedju ostalog, Puljig je upitao treba li biti Tesla da bi se u Hrvatskoj moglo biti Srbinom i treba li onda rehabilitirati Teslu i kako i od koga? Ko ga je to ucinio nepodobnim? “On nije bio politicar, koje se u jednom trenutku politicki osudjuje, pa onda u drugom eventualno i rehabilitira. Nije bio niti zrtva neke lokalne duhovne, naucne ili neke druge inkvizicije, nekog posebnog nad ili pod politickog ideoloskog progona, koji bi bio povezan sa njegovim naucnim radom ili otkricima, pa da bi ga trebalo profesionalno rehabilitovati. On je dakle u Hrvatskoj 90-ih stradao “usput”, kao obicna, gotovo anonimna, kolateralna zrtva “ciscenja” od svega srpskog: u proslosti, sadasnjosti i buducnosti”. Boris Buden je, u tekstu “Jebiga, nas je…”, ocenio da je problem Tesla, u stvari, problem jednog sasvim ogranicenog i istorijski zastarelog pojma kulture, koja se shvata kao kljucni element identiteta politicke zajednice. “Otuda dvostruki redukcionizam u samoj artikulaciji problema: najpre se sva mnogoznacnost fenomena naucnika Tesle svodi na jedan element njegova navodnog identiteta (mi smo danas uvereni da svaki covek ima neki identitet pa takav identitet kao nesto samorazumljivo retroaktivno pripisujemo i Tesli). Tako je on za nas najpre samo ‘hrvatski Srbin’, sto omogucuje da se problem svede na pitanje njegove kulturne pripadnosti, odnosno na dileme koje iz odgovora na to pitanje proizlaze”, naveo je Buden. Buden je ocenio i da se cini da je hrvatska javnost danas spremna da prihvati Srbina Teslu kao “svog”, sto ce reci kao lik i delo koje pripadaju hrvatskoj kulturi.
Navodeci da je ta cinjenica u tim okolnostima bez sumnje pozitivna, jer menja sam pojam hrvatske kulture, cineci ga inkluzivnijim, a time i univerzalnijim, Buden je dodao da se time implicira i da su hrvatski Srbi, odnosno njihova kultura - ako je Srbin Tesla deo hrvatske kulture, takodje njen deo, a ako to vredi za njih - vazi i za Italijane, Madjare, Slovake… “To medjutim takodje znaci da hrvatska kultura ne moze da pretenduje ni na ekskluzivnost. Niko ne moze zabraniti Srbima da Teslu kao Srbina takodje posvoje u vlastitu nacionalnu kulturu. Tako se jedan deo hrvatske kulture preklapa s jednim delom srpske kulture. (Zasto ga onda, recimo, ne bi zvali hrvatskosrpski, odnosno srpskohrvatski? … Ali znamo, za takav korak hrvatska javnost nije spremna (kao uostalom ni srpska), jer … danas Tesla, sutra jezik i evo nas ponovo u bivsoj Jugoslaviji. A upravo smo s tog razloga i izasli iz nje, da deo naseg identiteta koji je zajednicki sa Srbima, sto se pre svega odnosi na sam jezik i to u gotovo apsolutnom - citaj: lingvistickom smislu, ne moramo deliti ni sa kim drugim, a pogotovo ne sa Srbima”, naveo je Buden. Prema njegovoj oceni, problem sa Teslom je i u tome sto njegov slucaj daleko nadmasuje hrvatsko-srpske odnosno bivsejugoslavenske okvire, s obzirom na skolovanje i karijeru sirom sveta. Buden zato pita ne potvrdjuju li te cinjenice apsurd pitanja o kulturnoj pripadnosti Tesle, odnosno ideje kulturnog pripadanja kao takve i nisu li one najbolja potvrda hibridnog karaktera hrvatske, odnosno svake kulture. “No ako bismo tu ideju konsekventno sledili i pretvorili je u predmet spora, u protivurecje koje delegitimizuje samu ideju kulturnog identiteta, dosli bismo u sukob s drustvom, s aktuelnom ideologijom na kojoj ono pociva, s konkretnim politickim snagama koje artikuliraju danas hegemonijalnu politiku identiteta, dosli bismo u sukob s drzavom, njenim institucijama, prihvatili bismo pre ili kasnije rizik iskljucenja, iz nacionalne kulture, drustva, drzave… S druge strane, to je pre ili kasnije ionako neminovno”, dodao je Buden. Navodeci da je poznato da ideja kulturnog identiteta pociva na modelu kanonizacije, Buen je naveo da je u tom kontekstu razumljivo zasto bi Hrvatska htela da ima Teslu u jednom od kanona hrvatske kulture. “Sto je slavniji velikan, to je znacajniji kanon, odnosno kultura, odnosno citava nacija. Zato cemo se na sav glas ponositi Teslinim imenom i zaboraviti, na tren, njegovo srpsko poreklo i transnacionalno znacenje njegovog dela… ‘Jebiga, nas je…’, smoci cemo hrabrosti i reci, drzeci naravno, figu u dzepu. Sto nam nece biti tesko jer ta figa u dzepu je nasa hrvatska konstanta, autenticni sastojak naseg nacionalnog identiteta, nase hrvatske kulture koja, uostalom, i nije nista drugo nego kultura s figom u dzepu”, naveo je Buden. Bojana Pejic je, u tekstu “Memorijalizam: anno domini MMVI”, navela da se ove godine i Hrvatima i Srbima nije, srecom, ponovo “dogodio narod”, vec jedan naucnik, te da, premda se radi o osobi od globalne vaznosti, 150 godina od njegovog rodjenja nije posebno obelezeno u Nemackoj, gde je javnost animirana secanjem na Sigmonda Frojda, rodjenog iste godine kada i Tesla, niti u Austriji, koja je u godini Mocarta, a ona u izvesnoj konkurenciji sa Frojdom. Navodeci da, nazalost, ne moze da se seti kako je izgledao stari spomenik Tesli u Gospicu, koji je 1991. godine unisten, a ni kada je postavljen, ona je navela da hrvatski novi spomenik u Smiljanu potvrdjuje onu sarkasticnu opasku koja se pripisuje jednom skulptoru: “Spomenik koji nije bar dva puta podignut, nije trebalo ni praviti”. Bojana Pejic dodala je da to pravilo izgleda da vazi i za Spomenik banu Jelacicu u Zagrebu (inaugurisan 1866, drugi put 1990, v. Cale-Feldman 1993), ali i za spomenik marsalu Titu u Kumrovcu (postavljen 1947, ponovo sagradjen 2005). Za razliku od Jelacicevog, medjutim, koga su komunisticke vlasti 1948. sklonile, ali su ipak sve njegove delove pohranile u zagrebackoj Gliptotetci, prvi gospicki Tesla, kao i prvi kumrovacki Tito bili su minirani.

“Normalizacija, posveceno Nikoli Tesli”

“U sva tri slucaja radi se o ikonoklazmu: ban Jelacic je pretrpeo ikonoklazam odozgo i nestao je sa glavnog trga na osnovu odluke koju je donela jedna politicka instanca (nikada identifikovana, kako je pisala Dunja Rihtman Augustin); ovakav cin nestajanja razlikuje se od onog ikonoklazma odozdo kada masa, odnosno pojedinci preduzimaju rusenje mrskih spomenika, a to se desilo sa Teslinim i Titovim likom”, ukazala je Bojana Pejic, dodajuci da u pravnim drzavama u takvom slucaju pocinitelji bivaju identifikovani, a zatim zakonski kaznjeni, sto je u oba ova slucaja izostalo. “Uzeti zajedno, spomenici izgradjeni u godini u kojoj je Tesla po drugi put medju Hrvatima, izlozba alternativnih predloga za jedan utopijski spomenik (inicirana od WHW), kao i razni drugi vizuelni i ini diskursi koji cirkulisu u javnoj sferi, postavljaju se pred nama kao netvork koji nas navodi / zavodi da mislimo na Teslu”, navela je ona, dodajuci da i sama pokusava, dok pise taj tekst, da se seti kada je prvi, odnosno poslednji put bila u Teslinom muzeju u Beogradu, te da se oseca krivom, jer je to bila organizovana skolska poseta pre nekih 40-ak godina. Izlozba “Normalizacija, posveceno Nikoli Tesli” predstavila je vise od 40 predloga likovnih umetnika, novinara, arhitekata, dizajnera, studenata, pisaca.., kao i instalaciju “Spomenik rodjenju 20. veku” Majkla Bluma (Michael) i arhivski materijal o recepciji Tesle i njenoj siroj drustveno-politickoj pozadini u poslednje cetiri decenije. Medju autorima su Zeljko Badurina, Milan Brkic, Ben Cain & Tina Gverovic, Mladen Domazet, Darko Fritz, Damir Gamulin & Marcell Mars, Nicole Hewitt, Vlatka Horvat, Sanja Ivekovic, Gordan Karabogdan, Tanja Lazetic, Igor Mandic, Vlado Martek, Jasmina Mitrovic, Mladen Stilinovic, Boris Sincek, Karlo Vranjes…
U centru Zagreba je, inace, uoci obelezavanja 150-godisnjice rodjenja Tesle, preseljen u centar Zagreba njegov spomenik iz Instituta Rudjera Boskovica, rad Ivana Mestrovica. To je bio samo jedan od dogadjaja u Godini Tesle u Hrvatskoj, cija je centralna proslava odrzana 10. jula u Smiljanu, gde je otvoren tematski park, u prisustvu najvisih hrvatskih zvanicnika, kao i predsednika Srbije Borisa Tadica.
U Beogradu je, povodom 150-godisnjice rodjenja Tesle, podignut spomenik slavnom naucniku na aerodromu koji nosi njegovo ime, ali je taj rad naisao na neodobravanje clanova Medjunarodnog udruzenja likovnih kriticara iz Srbije, koji su zatrazili njegovo uklanjanje.
"Sa zaljenjem i rezignacijom konstatujemo da smo, u trenutku kada ceo svet obelezava 150-godisnjicu rodjenja Tesle, potvrdili da kao kulturna sredina nismo dorasli istorijskom zadatku podizanja trajnog obelezja ovom velikanu svetske nauke", navedeno je u otvorenom pismu javnosti, koje su potpisali, izmedju ostalih, Kosta Bogdanovic, Bojana Buric, Jesa Denegri, Dejan Sretenovic, Zoran Eric i Milanka Todic. Kako je navedeno, celokupnom pricom koja se tice odabira, realizacije i postavljanja spomenika Tesli na aerodromu Beograd, lakomisleno je prokockana prilika da Srbija na kljucnom mestu komunikacije sa svetom (kroz aerodrom prolaze milioni ljudi), postavi ubedljivo, adekvatno, Teslinom imenu i delu dostojno i dostojanstveno obelezje. Umesto toga, na postolje je istaknuta monumentalizacija nepismenosti, neukosti i primitivizma jedne sredine koja nije u stanju da prepozna umetnicko od neumetnickog. Postavljeni beleg je spomenik provincijalnosti jedne sredine u kojoj se izabrani razumeju u sve…", navedeno je u pismu.
(www.seecult.org)

Prikaži verziju za ispis

Ustaške škrabotine na fasadi pravoslavne crkve u Sinju
Čedo Prica: Na strani zdravog razuma i ljepote
Smiju li Srbi glasati za Hrvata
‘Crna lista’ na CD-u: Snimljeni i popisani hrvatski neofašisti
Први Закон о дијаспори
Manjine iz Hrvatske zajedno u Zadru
Knin: Razbijeno staklo na Srpskom kulturnom društvu Prosvjeta
Novi kriteriji za novac iz proračuna
Predstavljen godišnji izvještaj nevladinih organizacija
Veći budžet za manjine
Blaga himna za divlji svijet
Када Јован постане Иван
Znaš, on ti je Srbin
Preminuo Bogdan Tirnanić
Politička zastupljenost poboljšana, zapošljavanje nije
Srpsko kulturno društvo "Prosvjeta", 2005. | Impressum | Kontakt